Geometria
Stereometria na maturze: sześcian, graniastosłup, stożek i bryły podobne
Stereometria, czyli geometria brył, przeraża wielu maturzystów, bo trzeba wyobrazić sobie przestrzeń. Tymczasem prawie każde zadanie sprowadza się do jednego trójkąta prostokątnego w środku bryły.
Bez rejestracji. Zadania generują się bez końca, każde z rozwiązaniem krok po kroku.
O co chodzi w tym typie zadań
W ostatnich arkuszach były: przekątna sześcianu obliczana z objętości, stosunek pól brył podobnych, pole ściany graniastosłupa sześciokątnego, kąt nachylenia przekątnej i objętość stożka z kątem rozwarcia 120° w zadaniu otwartym za 3 punkty.
Sposób jest zawsze ten sam: znajdź w bryle trójkąt prostokątny, który zawiera szukany odcinek albo kąt, i policz go z twierdzenia Pitagorasa lub trygonometrii.
Teoria od zera
Stereometria to geometria brył. Prawie zawsze sprowadzasz zadanie do trójkąta prostokątnego w środku bryły.
Sześcian
Graniastosłup prawidłowy sześciokątny
Podstawa to sześciokąt foremny, czyli sześć trójkątów równobocznych o boku a. Najdłuższa przekątna podstawy ma długość 2a.
Kąt nachylenia do podstawy
To kąt między odcinkiem a jego cieniem na podstawie (rzutem). Tworzą one trójkąt prostokątny razem z wysokością, więc tg α = wysokość : rzut.
Stożek
Tworząca l, promień r i wysokość h tworzą trójkąt prostokątny: l² = r² + h². Kąt rozwarcia to kąt między dwiema tworzącymi w przekroju przez oś stożka. Wysokość dzieli go na pół.
Bryły podobne
Jeśli skala podobieństwa to k, to pola powierzchni zmieniają się k² razy, a objętości k³ razy.
Zapamiętaj kąty rozwarcia, które dają ładne trójkąty. 60° oznacza przekrój równoboczny. 90° oznacza, że promień jest równy wysokości. 120° oznacza, że wysokość jest połową tworzącej.
Przykłady z rozwiązaniem krok po kroku
Przykład 1
Objętość sześcianu jest równa 125. Oblicz długość przekątnej sześcianu.
- a³ = 125, więc a = 5.
- Przekątna sześcianu: a√3 = 5√3.
Odpowiedź: 5√3
Przykład 2
Tworząca stożka ma długość 10, a kąt rozwarcia 60°. Oblicz objętość.
- Przekrój osiowy jest trójkątem równobocznym o boku 10, więc r = 5.
- h = √(100 − 25) = √75 = 5√3.
- V = ⅓ · π · 25 · 5√3 = (125√3 : 3) · π.
Odpowiedź: V = 125√3π/3
Przykład 3
Objętości dwóch brył podobnych to 64 i 512. Ile razy większe jest pole powierzchni większej bryły?
- Stosunek objętości: 512 : 64 = 8 = k³, więc k = 2.
- Stosunek pól to k² = 4.
Odpowiedź: 4 razy
Przykład 4
Graniastosłup prawidłowy sześciokątny ma krawędź podstawy 2 i wysokość 5. Oblicz tangens kąta nachylenia najdłuższej przekątnej do podstawy.
- Rzutem najdłuższej przekątnej na podstawę jest najdłuższa przekątna sześciokąta, równa 2a = 4.
- tg α = wysokość : rzut = 5 : 4.
Odpowiedź: tg α = 5/4
Sprawdź, czy już umiesz. W trenażerze dostaniesz zadanie tego typu z nowymi liczbami. Po odpowiedzi zobaczysz pełne rozwiązanie.
Rozwiąż zadanieNajczęstsze błędy
- Mylenie przekątnej sześcianu a√3 z przekątną ściany a√2.
- Liczenie stosunku pól jako k³ zamiast k². Pola zmieniają się k² razy, objętości k³ razy.
- Branie całego kąta rozwarcia zamiast połowy w trójkącie z wysokością.
- Zapominanie o ⅓ we wzorze na objętość stożka i ostrosłupa.
Gdzie to się przydaje poza maturą
Objętości i pola powierzchni brył liczy każdy, kto projektuje opakowania, buduje albo po prostu remontuje mieszkanie.
W biznesie
Firmy produkujące opakowania szukają kształtu, który zmieści daną objętość przy jak najmniejszej ilości kartonu. To zadanie z brył i optymalizacji jednocześnie.
Bryły podobne wyjaśniają, dlaczego duże opakowanie jest tańsze w przeliczeniu na gram: dwa razy większe wymiary dają 8 razy więcej zawartości, ale tylko 4 razy więcej materiału na ścianki.
W technologii
Modele 3D w grach, druk 3D i projektowanie w programach CAD to stereometria. Drukarka 3D liczy objętość obiektu, żeby oszacować zużycie materiału.
Inżynierowie liczą objętość betonu na fundament, mnożąc pole podstawy przez wysokość, tak jak przy graniastosłupie.
W codziennym życiu
Ile wody zmieści się w akwarium 60 × 30 × 40 cm? 72 000 cm³, czyli 72 litry.
Pizza o średnicy 40 cm to nie dwie pizze o średnicy 20 cm, tylko cztery, bo pole rośnie z kwadratem skali. To ta sama zasada co przy bryłach podobnych.
To było na maturze
Ten typ zadania pojawił się w ostatnich arkuszach. Kliknij, żeby zobaczyć omówienie konkretnego zadania.
- Matura 2025, zadanie 25: objętość stożka, tworząca 8, kąt rozwarcia 120°
- Matura 2025, zadanie 26: przekątna sześcianu o objętości 729
- Matura 2024, zadanie 25.1: ściana boczna graniastosłupa sześciokątnego
- Matura 2024, zadanie 25.2: kąt nachylenia najdłuższej przekątnej graniastosłupa
- Matura 2024, zadanie 26: stosunek pól ostrosłupów podobnych o objętościach 64 i 512
Pytania i odpowiedzi
Jaki jest wzór na przekątną sześcianu?
d = a√3, gdzie a to krawędź sześcianu. Przekątna ściany to a√2.
Co to jest kąt rozwarcia stożka?
To kąt między dwiema przeciwległymi tworzącymi w przekroju przez oś stożka. Wysokość dzieli go na dwie równe części.
Jak zmieniają się pole i objętość brył podobnych?
Jeśli skala podobieństwa to k, pole powierzchni zmienia się k² razy, a objętość k³ razy.
Jak znaleźć kąt nachylenia przekątnej do podstawy?
Narysuj trójkąt prostokątny złożony z przekątnej, jej rzutu na podstawę i wysokości bryły. Tangens kąta to wysokość podzielona przez długość rzutu.
Teoria już jest. Czas na praktykę.
Trenuj: Stereometria