Matura: Liczby i wyrażenia
Wzory skróconego mnożenia: jak ich używać na maturze
Trzy krótkie wzory oszczędzają mnóstwo pracy przy wymnażaniu nawiasów. Na maturze służą do szybkiego przekształcania wyrażeń, a później przydają się w równaniach, funkcjach i dowodach.
Zadania generują się bez końca, każde z rozwiązaniem krok po kroku.
O co chodzi w tym typie zadań
Typowe zadanie maturalne podaje różnicę dwóch kwadratów nawiasów, na przykład (3x + 2)² − (2x − 3)², i każe wybrać wyrażenie, które jest mu równe. Odpowiedzi różnią się tylko pojedynczymi wyrazami, więc liczy się dokładność.
Wariant z dwiema literami, na przykład (2a + b)² − (2a − b)², ma sprytną własność: prawie wszystko się redukuje i zostaje tylko jeden wyraz. Warto zauważyć ten wzór, bo wtedy liczysz w kilka sekund.
Teoria od zera
Wzory skróconego mnożenia pozwalają szybko wymnożyć nawiasy podniesione do kwadratu. Warto znać je na pamięć.
Środkowy wyraz 2ab to najczęstsze źródło błędów. Nie pomijaj go: (x + 3)² to x² + 6x + 9, a nie x² + 9.
Różnica dwóch kwadratów
Rozwiń każdy kwadrat osobno i wpisz wynik w nawias. Minus przed drugim nawiasem zmienia znak każdego wyrazu w środku.
Na końcu dodaj wyrazy podobne: x² z x², x z x, liczby z liczbami.
Zawsze możesz sprawdzić wynik, podstawiając liczbę za x, na przykład x = 1. Policz wartość wyrażenia przed przekształceniem i po przekształceniu. Jeśli wyniki się różnią, gdzieś jest błąd.
Przykłady z rozwiązaniem krok po kroku
Przykład 1
Przekształć (x + 5)² − (x − 1)².
- (x + 5)² = x² + 10x + 25.
- (x − 1)² = x² − 2x + 1.
- Odejmij, zmieniając znaki w drugim nawiasie: x² + 10x + 25 − x² + 2x − 1.
- Dodaj wyrazy podobne: 12x + 24.
Odpowiedź: 12x + 24
Przykład 2
Przekształć (3a + b)² − (3a − b)².
- (3a + b)² = 9a² + 6ab + b².
- (3a − b)² = 9a² − 6ab + b².
- Po odjęciu 9a² i b² się redukują, a 6ab − (−6ab) = 12ab.
Odpowiedź: 12ab
Przykład 3
Oblicz w pamięci 49².
- Zapisz 49 jako 50 − 1.
- (50 − 1)² = 2500 − 2 · 50 · 1 + 1.
- 2500 − 100 + 1 = 2401.
Odpowiedź: 2401
Sprawdź, czy już umiesz. W trenażerze dostaniesz zadanie tego typu z nowymi liczbami. Po odpowiedzi zobaczysz pełne rozwiązanie.
Rozwiąż zadanieNajczęstsze błędy
- Pomijanie środkowego wyrazu: (x + 3)² to x² + 6x + 9, a nie x² + 9.
- Zostawianie znaków bez zmiany po odejmowaniu nawiasu. Minus przed nawiasem zmienia znak każdego wyrazu w środku.
- Podnoszenie do kwadratu tylko litery, a nie całego wyrazu: (3x)² = 9x², a nie 3x².
- Mylenie (a − b)² z a² − b². To dwa różne wyrażenia: pierwsze ma środkowy wyraz −2ab, drugie nie.
Gdzie to się przydaje poza maturą
Wzory skróconego mnożenia to narzędzie do szybkiego liczenia i upraszczania. Używają ich inżynierowie, programiści i wszyscy, którzy chcą liczyć sprawnie w pamięci.
W biznesie
Szybkie szacowanie w pamięci: ile to 51 · 49? To (50 + 1)(50 − 1) = 2500 − 1 = 2499. Handlowcy i analitycy, którzy znają takie triki, liczą rabaty i marże bez kalkulatora.
Gdy cena i liczba sprzedanych sztuk zmieniają się jednocześnie, przychód opisuje iloczyn dwóch nawiasów. Rozwinięcie go wzorem pokazuje, jak zmiana ceny wpływa na wynik.
W technologii
Programiści używają tych wzorów do optymalizacji obliczeń, bo jedno mnożenie zamiast kilku przyspiesza program. Na podobnych zależnościach opierają się też niektóre algorytmy szybkiego mnożenia dużych liczb.
W grafice komputerowej odległość punktów liczy się z sumy kwadratów, a rozwinięcia nawiasów upraszczają te wzory.
W codziennym życiu
Planujesz wydłużyć każdy bok kwadratowego ogródka z 6 m do 7 m? Nowe pole to (6 + 1)² = 36 + 12 + 1 = 49 m². Widać od razu, że dodatkowe metry dają aż 13 m² więcej.
Ten sam trik działa przy liczeniu kosztów podłogi czy farby, gdy pokój ma być trochę większy niż pierwotnie planowałeś.
To było na maturze
Ten typ zadania pojawił się w ostatnich arkuszach. Kliknij, żeby zobaczyć omówienie konkretnego zadania.
- Matura 2025, zadanie 4: (3x + 2)² − (2x − 3)²
- Matura 2024, zadanie 5: (2a + b)² − (2a − b)²
Pytania i odpowiedzi
Jakie są wzory skróconego mnożenia na maturę podstawową?
Trzy podstawowe: (a + b)² = a² + 2ab + b², (a − b)² = a² − 2ab + b² oraz (a − b)(a + b) = a² − b². Są w broszurze z wybranymi wzorami, ale opłaca się znać je na pamięć.
Dlaczego (a + b)² to nie a² + b²?
Bo (a + b)² = (a + b)(a + b), a po wymnożeniu wychodzą cztery iloczyny: a², ab, ba oraz b². Dwa środkowe dają razem 2ab. Sprawdź na liczbach: (2 + 3)² = 25, a 2² + 3² = 13.
Jak szybko policzyć (2a + b)² − (2a − b)²?
Po rozwinięciu kwadraty się redukują, a zostaje tylko podwojony środkowy wyraz: 2 · (2 · 2a · b) = 8ab. Ogólnie (x + y)² − (x − y)² = 4xy.
Jak sprawdzić, czy dobrze przekształciłem wyrażenie?
Podstaw prostą liczbę, na przykład x = 1 lub x = 2, do wyrażenia wyjściowego i do wyniku. Jeśli wartości są równe, prawie na pewno przekształcenie jest dobre.
Teoria już jest. Czas na praktykę.
Trenuj: Wzory skróconego mnożenia