Trenuj

Matura: Liczby i wyrażenia

Pierwiastki i potęgi na maturze: teoria od zera, przykłady i ćwiczenia

Zadania z pierwiastkami i potęgami otwierają prawie każdy arkusz. Są krótkie, warte punkt i da się je zrobić w minutę, jeśli znasz trzy proste zasady. Tutaj wyjaśniamy je od zera.

Zacznij trenować Najpierw teoria

Zadania generują się bez końca, każde z rozwiązaniem krok po kroku.

O co chodzi w tym typie zadań

Na maturze nie musisz liczyć pierwiastków na kalkulatorze. Liczby są dobrane tak, żeby wszystko ładnie się upraszczało. Twoim zadaniem jest zauważyć, jak to zrobić.

Najczęściej pojawiają się trzy rodzaje zadań. Pierwszy to kwadrat sumy lub różnicy pierwiastków, na przykład (√32 − √2)². Drugi to ułamek z sumą kolejnych potęg, na przykład (5¹² + 5¹³ + 5¹⁴) : 5¹². Trzeci to iloczyn potęg o różnych podstawach, które da się sprowadzić do jednej podstawy, na przykład (1/16)⁸ · 8¹⁶.

Każde z nich rozwiązujesz według tego samego schematu: najpierw upraszczasz, potem liczysz. Poniżej znajdziesz teorię, przykłady i listę błędów, które najczęściej kosztują punkty.

Teoria od zera

W tym typie zadań upraszczasz liczby z pierwiastkami i potęgami. Kalkulator nie jest potrzebny, wystarczy kilka zasad.

Upraszczanie pierwiastka

Szukasz w liczbie pod pierwiastkiem czynnika, który jest kwadratem: 4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81, 100. Z kwadratu wyciągasz pierwiastek przed znak √.

√72 = √(36 · 2) = √36 · √2 = 6√2
√18 = √(9 · 2) = 3√2

Pierwiastki z tą samą liczbą pod √ dodajesz jak jabłka: 6 jabłek + 3 jabłka = 9 jabłek.

6√2 + 3√2 = 9√2

Kwadrat liczby z pierwiastkiem

Podnosisz do kwadratu osobno liczbę przed pierwiastkiem i sam pierwiastek. Kwadrat pierwiastka to liczba spod pierwiastka.

(9√2)² = 9² · (√2)² = 81 · 2 = 162

Działania na potęgach

Gdy podstawy są takie same, korzystasz z trzech wzorów. Przy mnożeniu wykładniki dodajesz, przy potędze potęgi mnożysz, a ułamek 1 przez potęgę to potęga z minusem.

aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ
(aᵐ)ⁿ = aᵐ·ⁿ
1/aⁿ = a⁻ⁿ

Najpierw zapisz wszystkie liczby jako potęgi tej samej podstawy, na przykład 4 = 2², 8 = 2³, 9 = 3², 27 = 3³.

(1/4)⁸ · 8¹² = (2⁻²)⁸ · (2³)¹²
= 2⁻¹⁶ · 2³⁶ = 2²⁰

Wyłączanie potęgi przed nawias

Gdy dodajesz kolejne potęgi tej samej liczby, wyłącz najmniejszą z nich przed nawias. Potem możesz skrócić ułamek.

3⁵ + 3⁶ + 3⁷ = 3⁵ · (1 + 3 + 9) = 3⁵ · 13
(3⁵ · 13) : 3⁵ = 13

Dobra rada na start: naucz się na pamięć kwadratów liczb od 1 do 15. Kiedy widzisz pod pierwiastkiem 48, od razu zobaczysz, że 48 = 16 · 3, a więc √48 = 4√3. Bez tej znajomości upraszczanie jest zgadywaniem.

Przykłady z rozwiązaniem krok po kroku

Przykład 1

Oblicz (√50 + √8)².

  1. Uprość pierwiastki: √50 = √(25 · 2) = 5√2 oraz √8 = √(4 · 2) = 2√2.
  2. Dodaj je jak jabłka: 5√2 + 2√2 = 7√2.
  3. Podnieś do kwadratu: (7√2)² = 49 · 2 = 98.

Odpowiedź: 98

Przykład 2

Oblicz (5¹⁰ + 5¹¹ + 5¹²) : 5¹⁰.

  1. W liczniku wyłącz najmniejszą potęgę przed nawias: 5¹⁰ · (1 + 5 + 25).
  2. Skróć 5¹⁰ z mianownikiem.
  3. Zostaje 1 + 5 + 25 = 31.

Odpowiedź: 31

Przykład 3

Zapisz (1/9)⁴ · 27⁵ jako potęgę liczby 3.

  1. 9 = 3², więc 1/9 = 3⁻² i (1/9)⁴ = 3⁻⁸.
  2. 27 = 3³, więc 27⁵ = 3¹⁵.
  3. Mnożysz potęgi o tej samej podstawie, więc dodajesz wykładniki: 3⁻⁸ · 3¹⁵ = 3⁷.

Odpowiedź: 3⁷

Sprawdź, czy już umiesz. W trenażerze dostaniesz zadanie tego typu z nowymi liczbami. Po odpowiedzi zobaczysz pełne rozwiązanie.

Rozwiąż zadanie

Najczęstsze błędy

  • Liczenie (√a + √b)² jako a + b. Kwadrat sumy to nie suma kwadratów, brakuje środkowego wyrazu. Bezpieczniej jest najpierw uprościć pierwiastki i dodać je do siebie.
  • Dodawanie pierwiastków z różnych liczb: √2 + √3 to nie √5. Dodajesz tylko pierwiastki z tą samą liczbą pod √.
  • Mnożenie wykładników zamiast dodawania przy mnożeniu potęg. 2³ · 2⁴ = 2⁷, a nie 2¹².
  • Zgubienie minusa w wykładniku: 1/4 to 2⁻², a nie 2².
  • Skracanie sumy w liczniku z mianownikiem bez wyłączenia wspólnego czynnika. Skracać można dopiero iloczyn.

Gdzie to się przydaje poza maturą

Potęgi i pierwiastki to język, którym opisuje się szybki wzrost, bardzo duże i bardzo małe liczby oraz odległości. Spotykasz je częściej, niż myślisz.

W biznesie

Procent składany to potęga. Jeśli lokata daje 5% rocznie, po 10 latach masz kwotę pomnożoną przez 1,05¹⁰, czyli o około 63% więcej. To dlatego oszczędzanie od młodości tak bardzo się opłaca.

Analitycy opisują w ten sposób wzrost firm. Sklep internetowy, który co miesiąc rośnie o 10%, po roku ma sprzedaż 1,1¹² razy większą, czyli ponad trzykrotną.

W technologii

Pamięć komputerów liczy się w potęgach dwójki. 2¹⁰ = 1024, stąd kilobajt ma 1024 bajty. Hasło złożone z 8 losowych małych liter ma 26⁸ możliwych wersji, czyli ponad 200 miliardów.

Przekątną ekranu liczy się z pierwiastka: ekran o bokach 30 cm i 40 cm ma przekątną √(900 + 1600) = 50 cm.

W codziennym życiu

Planując meble, liczysz przekątne. Czy szafa o wymiarach 60 na 200 cm przejdzie przez drzwi, gdy trzeba ją przechylić? Przekątna to √(60² + 200²), czyli około 209 cm.

Notacja naukowa, czyli zapis z potęgą dziesiątki, pozwala porównać na przykład odległość do Księżyca z grubością włosa bez pisania kilkunastu zer.

To było na maturze

Ten typ zadania pojawił się w ostatnich arkuszach. Kliknij, żeby zobaczyć omówienie konkretnego zadania.

Pytania i odpowiedzi

Jak uprościć pierwiastek, na przykład √72?

Rozłóż liczbę pod pierwiastkiem na iloczyn, w którym jeden czynnik jest kwadratem: 72 = 36 · 2. Pierwiastek z kwadratu wyciągasz przed znak: √72 = 6√2. Szukaj zawsze największego kwadratu, wtedy wystarczy jeden krok.

Jak pomnożyć potęgi o różnych podstawach?

Spróbuj zapisać obie podstawy jako potęgi tej samej liczby. 4 i 8 to potęgi dwójki, a 9 i 27 to potęgi trójki. Gdy podstawy są takie same, mnożąc potęgi, dodajesz wykładniki.

Ile punktów są warte takie zadania na maturze?

Zwykle są to zadania zamknięte za 1 punkt. W arkuszach 2024 i 2025 pojawiły się po dwa takie zadania na samym początku, więc dobrze rozwiązane dają szybki start.

Czy na maturze można używać kalkulatora?

Można korzystać z kalkulatora prostego. Nie liczy on jednak dokładnie pierwiastków w postaci a√b, więc i tak trzeba umieć je upraszczać. Odpowiedzi w zadaniach są podane w postaci dokładnej.

Co oznacza potęga ujemna?

Potęga ujemna to odwrotność: 2⁻³ = 1/2³ = 1/8. Działa to w obie strony, więc ułamek 1/8 możesz zapisać jako 2⁻³ i wtedy łatwiej go pomnożyć przez inne potęgi dwójki.

Teoria już jest. Czas na praktykę.

Trenuj: Pierwiastki i potęgi

Powiązane tematy