Matura: Liczby i wyrażenia
Wyrażenia wymierne i równania wymierne: skracanie ułamków z x
Wyrażenie wymierne to ułamek, w którym występuje x. Skracasz go jak zwykły ułamek, ale tylko wtedy, gdy licznik i mianownik są zapisane jako iloczyny. Na tym polega cała sztuka.
Zadania generują się bez końca, każde z rozwiązaniem krok po kroku.
O co chodzi w tym typie zadań
Na maturze spotkasz dwa zadania. W pierwszym trzeba uprościć iloczyn dwóch ułamków z x i wybrać wynik, na przykład (x² + x)/(x² + 4x + 4) · (x + 2)/x. W drugim trzeba stwierdzić, ile rozwiązań ma równanie typu (x + 1)/((x + 2)(x − 3)) = 0.
Oba wymagają dwóch umiejętności: rozkładu wyrażeń na czynniki i pamiętania o liczbach, które zerują mianownik.
Teoria od zera
Wyrażenie wymierne to ułamek, w którym jest x. Upraszczasz je jak zwykły ułamek, ale z jedną ważną zasadą.
Skracać można tylko czynniki
Czynnik to coś, co się mnoży. Skracasz tylko to, co w liczniku i mianowniku jest mnożone przez resztę. Dlatego najpierw rozłóż wszystko na nawiasy.
Nie wolno skracać składników: w (x + 4)/(x + 5) nie skracasz x, bo jest dodawany, a nie mnożony.
Równanie wymierne
Ułamek jest równy 0, gdy licznik jest równy 0, a mianownik nie. Liczby, które zerują mianownik, są zakazane.
Dziedzina wyrażenia wymiernego to wszystkie liczby oprócz tych, które zerują mianownik. W treści zadania zwykle jest to napisane, na przykład „dla x różnego od (−2) oraz od 0”.
Przykłady z rozwiązaniem krok po kroku
Przykład 1
Uprość (x² + 2x)/(x² + 8x + 16) · (x + 4)/x dla x ≠ −4 i x ≠ 0.
- Rozłóż: x² + 2x = x(x + 2), a x² + 8x + 16 = (x + 4)².
- Zapisz: x(x + 2) / (x + 4)² · (x + 4)/x.
- Skróć x oraz jeden nawias (x + 4).
Odpowiedź: (x + 2)/(x + 4)
Przykład 2
Ile rozwiązań ma równanie (x + 1)/((x − 2)(x + 1)) = 0?
- Licznik zeruje się dla x = −1.
- Mianownik zeruje się dla x = 2 i x = −1. Tych liczb nie wolno użyć.
- Jedyny kandydat x = −1 jest zakazany.
Odpowiedź: Równanie nie ma rozwiązania.
Przykład 3
Rozwiąż równanie (x − 3)/(x + 5) = 0.
- Licznik: x − 3 = 0, więc x = 3.
- Mianownik zeruje się tylko dla x = −5, a 3 ≠ −5.
Odpowiedź: x = 3
Sprawdź, czy już umiesz. W trenażerze dostaniesz zadanie tego typu z nowymi liczbami. Po odpowiedzi zobaczysz pełne rozwiązanie.
Rozwiąż zadanieNajczęstsze błędy
- Skracanie składników zamiast czynników: w (x + 4)/(x + 2) nie skracasz x.
- Branie pod uwagę liczby, która zeruje mianownik. Taka liczba nigdy nie jest rozwiązaniem.
- Zła postać kwadratu: x² + 4x + 4 to (x + 2)², a nie (x + 4)².
- Liczenie rozwiązań mianownika jako rozwiązań równania. Równanie ułamek = 0 rozwiązuje się tylko licznikiem.
Gdzie to się przydaje poza maturą
Ułamki z niewiadomą pojawiają się, gdy coś dzielimy na zmienną liczbę części: koszty na liczbę sztuk, drogę na czas, pracę na liczbę osób.
W biznesie
Koszt jednej sztuki towaru to (koszty stałe + koszty zmienne · x) : x, gdzie x to liczba sztuk. To wyrażenie wymierne. Widać z niego, że im więcej produkujesz, tym tańsza jest jedna sztuka.
Średni koszt pozyskania klienta to budżet reklamowy podzielony przez liczbę klientów. Menedżerowie marketingu obserwują, jak ten ułamek zmienia się w czasie.
W technologii
Średnią prędkość transferu danych liczy się jako rozmiar pliku podzielony przez czas. W aplikacjach do pobierania plików ten ułamek przelicza się co sekundę.
W elektronice opór zastępczy dwóch oporników połączonych równolegle opisuje wyrażenie wymierne.
W codziennym życiu
Jedziesz 60 km tam z prędkością 60 km/h i z powrotem 40 km/h. Średnia prędkość to nie 50 km/h, tylko cała droga podzielona przez cały czas: 120 : (1 + 1,5) = 48 km/h.
Gdy jedna osoba maluje pokój w 6 godzin, a druga w 3, razem w godzinę robią 1/6 + 1/3 = 1/2 pokoju, więc skończą w 2 godziny.
To było na maturze
Ten typ zadania pojawił się w ostatnich arkuszach. Kliknij, żeby zobaczyć omówienie konkretnego zadania.
- Matura 2025, zadanie 8: uproszczenie iloczynu wyrażeń wymiernych
- Matura 2024, zadanie 7: równanie (x + 1)/((x + 2)(x − 3)) = 0
Pytania i odpowiedzi
Jak skracać wyrażenia wymierne?
Najpierw rozłóż licznik i mianownik na czynniki, czyli zapisz je jako iloczyny. Potem skróć te czynniki, które powtarzają się na górze i na dole.
Kiedy ułamek jest równy zero?
Gdy licznik jest równy zero, a mianownik nie. Jeśli ta sama liczba zeruje licznik i mianownik, nie jest rozwiązaniem.
Co to jest dziedzina wyrażenia wymiernego?
To zbiór liczb, które wolno podstawić za x. Wykluczasz z niego liczby, dla których mianownik jest równy zero.
Jak rozpoznać kwadrat sumy w mianowniku?
Jeśli wyrażenie ma postać x² + 2ax + a², to jest (x + a)². Na przykład x² + 6x + 9 = (x + 3)², bo 6 = 2 · 3 i 9 = 3².
Teoria już jest. Czas na praktykę.
Trenuj: Wyrażenia wymierne