Ciągi i trygonometria
Ciągi na maturze: arytmetyczny, geometryczny i rekurencyjny
Ciągi to kilka zadań w każdym arkuszu. Dobra wiadomość: wszystkie opierają się na dwóch typach ciągów i kilku wzorach, które mieszczą się na jednej kartce.
Bez rejestracji. Zadania generują się bez końca, każde z rozwiązaniem krok po kroku.
O co chodzi w tym typie zadań
Na maturze spotkasz pytania o konkretny wyraz ciągu, o różnicę ciągu arytmetycznego obliczoną z sumy wyrazów, o wyraz ciągu geometrycznego oraz o wartość parametru, dla której trzy wyrażenia tworzą ciąg arytmetyczny albo geometryczny.
Zanim użyjesz wzoru, zawsze wypisz kilka pierwszych wyrazów. To pozwala zobaczyć, z jakim ciągiem masz do czynienia, i chroni przed pomyłkami.
Teoria od zera
Ciąg to lista liczb ustawionych w kolejności: a₁, a₂, a₃ i tak dalej. Mała liczba na dole to numer wyrazu.
Wzór ogólny i rekurencyjny
Wzór ogólny, na przykład aₙ = 3n − 1, liczy wyraz od razu: podstawiasz numer za n. Wzór rekurencyjny, na przykład aₙ₊₁ = 2aₙ + 1, liczy następny wyraz z poprzedniego.
Ciąg arytmetyczny
Za każdym razem dodajesz tę samą liczbę r (różnicę).
Trzy kolejne wyrazy a, b, c tworzą ciąg arytmetyczny, gdy środkowy jest średnią sąsiednich: 2b = a + c.
Ciąg geometryczny
Za każdym razem mnożysz przez tę samą liczbę q (iloraz). Iloraz liczysz jako q = a₂ : a₁.
Trzy kolejne wyrazy a, b, c tworzą ciąg geometryczny, gdy b² = a · c.
Gdy znasz dwa dowolne wyrazy ciągu arytmetycznego, możesz policzyć różnicę: każdy wyraz zapisz przez a₁ i r, a potem odejmij równania stronami. Na przykład a₈ − a₃ = 5r.
Przykłady z rozwiązaniem krok po kroku
Przykład 1
Ciąg: a₁ = 3 oraz aₙ₊₁ = 2aₙ − 1. Oblicz a₃.
- a₂ = 2 · 3 − 1 = 5.
- a₃ = 2 · 5 − 1 = 9.
Odpowiedź: a₃ = 9
Przykład 2
Ciąg arytmetyczny: a₁ = 4, r = 3. Oblicz a₁₀ i sumę dziesięciu wyrazów.
- a₁₀ = 4 + 9 · 3 = 31.
- S₁₀ = (4 + 31) : 2 · 10 = 175.
Odpowiedź: a₁₀ = 31, S₁₀ = 175
Przykład 3
Ciąg geometryczny: a₁ = 81, a₂ = 27. Oblicz a₅.
- q = 27 : 81 = 1/3.
- a₅ = 81 · (1/3)⁴ = 81 : 81 = 1.
Odpowiedź: a₅ = 1
Przykład 4
Dla jakiego x ciąg (x, x + 4, 3x) jest arytmetyczny?
- Warunek: 2(x + 4) = x + 3x.
- 2x + 8 = 4x.
- x = 4. Ciąg to 4, 8, 12.
Odpowiedź: x = 4
Sprawdź, czy już umiesz. W trenażerze dostaniesz zadanie tego typu z nowymi liczbami. Po odpowiedzi zobaczysz pełne rozwiązanie.
Rozwiąż zadanieNajczęstsze błędy
- Pomylenie wzoru aₙ = a₁ + (n − 1)r z a₁ + nr. Do pierwszego wyrazu dodajesz różnicę n − 1 razy.
- Liczenie ilorazu na odwrót: q = a₂ : a₁, a nie a₁ : a₂.
- Zapomnienie, że ciąg malejący wymaga ujemnej różnicy. Gdy wychodzą dwa rozwiązania, sprawdź oba.
- Uznanie ciągu stałego za malejący. Ciąg stały nie rośnie i nie maleje.
Gdzie to się przydaje poza maturą
Ciąg arytmetyczny to stały przyrost, a geometryczny to stały procent. Te dwa modele opisują większość zmian w finansach i w przyrodzie.
W biznesie
Odkładasz co miesiąc o 50 zł więcej niż poprzednio, zaczynając od 100 zł. Po roku odłożysz sumę ciągu arytmetycznego: (100 + 650) : 2 · 12 = 4500 zł.
Lokata z kapitalizacją to ciąg geometryczny. Kwota rośnie co roku o ten sam procent, czyli jest mnożona przez ten sam iloraz.
W technologii
Rozdzielczość aparatów i pojemność dysków przez lata rosły mniej więcej geometrycznie, podwajając się co kilka lat.
Algorytmy przy kolejnych próbach połączenia z serwerem czekają coraz dłużej, na przykład 1, 2, 4, 8 sekund. To ciąg geometryczny, który chroni serwer przed przeciążeniem.
W codziennym życiu
Rata kredytu malejącego zmniejsza się co miesiąc o tę samą kwotę, więc raty tworzą ciąg arytmetyczny.
Plotka, którą każdy przekazuje dwóm osobom, rozchodzi się geometrycznie: 1, 2, 4, 8, 16. Po dwudziestu krokach zna ją ponad milion osób.
To było na maturze
Ten typ zadania pojawił się w ostatnich arkuszach. Kliknij, żeby zobaczyć omówienie konkretnego zadania.
- Matura 2025, zadanie 14.1: trzeci wyraz ciągu a₁ = 2, aₙ₊₁ = 2aₙ + 1
- Matura 2025, zadanie 14.2: czy ciąg rekurencyjny jest arytmetyczny lub geometryczny
- Matura 2025, zadanie 15: ciąg (2m + 11, m² + 3, 5 − m) arytmetyczny i malejący
- Matura 2025, zadanie 16: czwarty wyraz ciągu geometrycznego 27, 9, ...
- Matura 2024, zadanie 15: ciąg aₙ = (−1)ⁿ · (n − 5)
- Matura 2024, zadanie 16: ciąg geometryczny (12, 6, 2m − 1)
- Matura 2024, zadanie 17: różnica ciągu arytmetycznego z a₃ i S₁₅
Pytania i odpowiedzi
Czym się różni ciąg arytmetyczny od geometrycznego?
W arytmetycznym do każdego wyrazu dodajesz tę samą liczbę, w geometrycznym mnożysz przez tę samą liczbę. 2, 5, 8, 11 to ciąg arytmetyczny, a 2, 6, 18, 54 geometryczny.
Jak sprawdzić, czy trzy liczby tworzą ciąg arytmetyczny?
Środkowa musi być średnią sąsiednich: 2b = a + c. Dla ciągu geometrycznego warunek to b² = a · c.
Jak obliczyć sumę wyrazów ciągu arytmetycznego?
Sₙ = (a₁ + aₙ) : 2 · n. Dodajesz pierwszy i ostatni wyraz, dzielisz na pół i mnożysz przez liczbę wyrazów.
Co to jest ciąg rekurencyjny?
To ciąg, w którym każdy wyraz liczy się z poprzedniego. Wzór aₙ₊₁ = 2aₙ + 1 mówi: następny wyraz to podwojony poprzedni plus jeden.
Teoria już jest. Czas na praktykę.
Trenuj: Ciągi arytmetyczne i geometryczne