Matura: Równania i nierówności
Nierówność kwadratowa: delta, miejsca zerowe i szkic paraboli
Nierówność kwadratowa to stały punkt matury: zadanie otwarte za 2 punkty, które rozwiązuje się zawsze według tych samych trzech kroków. Nauczysz się ich w kwadrans.
Zadania generują się bez końca, każde z rozwiązaniem krok po kroku.
O co chodzi w tym typie zadań
W arkuszu 2025 trzeba było rozwiązać nierówność 3(2x² + 1) < 11x. To typowy przykład: najpierw trzeba wymnożyć nawias i przenieść wszystko na jedną stronę, potem policzyć deltę i miejsca zerowe, a na końcu odczytać wynik z prostego szkicu paraboli.
Za poprawne miejsca zerowe zwykle dostajesz pierwszy punkt, a za poprawny przedział drugi. Dlatego opłaca się zapisywać obliczenia czytelnie, nawet jeśli wynik wydaje się oczywisty.
Teoria od zera
W nierówności kwadratowej jest x². Rozwiązanie zawsze robisz w trzech krokach: wszystko na lewą stronę, miejsca zerowe, szkic paraboli.
Krok 1. Wszystko na jedną stronę
Krok 2. Miejsca zerowe z delty
Krok 3. Parabola
Gdy liczba przy x² jest dodatnia, ramiona paraboli idą w górę. Wtedy wartości są ujemne między miejscami zerowymi, a dodatnie na zewnątrz. Gdy liczba przy x² jest ujemna, jest odwrotnie.
Szukamy, gdzie wyrażenie jest mniejsze od 0, a ramiona idą w górę, więc wynik leży między miejscami zerowymi: x ∈ (1/3, 3/2).
Przy znaku ≤ albo ≥ końce należą do rozwiązania, przy < albo > nie należą. W polach wpisz dolny i górny koniec przedziału.
Jeśli delta wychodzi ujemna, parabola w ogóle nie przecina osi. Wtedy wyrażenie ma cały czas ten sam znak co liczba przy x². Nierówność jest spełniona albo dla wszystkich liczb, albo dla żadnej.
Przykłady z rozwiązaniem krok po kroku
Przykład 1
Rozwiąż nierówność x² − 5x + 6 ≤ 0.
- Δ = 25 − 24 = 1, √Δ = 1.
- x₁ = (5 − 1) : 2 = 2, x₂ = (5 + 1) : 2 = 3.
- Ramiona w górę, wyrażenie ≤ 0 między miejscami zerowymi, z końcami.
Odpowiedź: x ∈ ⟨2, 3⟩
Przykład 2
Rozwiąż nierówność −x² + 4 > 0.
- Miejsca zerowe: −x² + 4 = 0, więc x² = 4, x = −2 lub x = 2.
- Liczba przy x² jest ujemna, ramiona w dół.
- Wyrażenie jest dodatnie między miejscami zerowymi, bez końców.
Odpowiedź: x ∈ (−2, 2)
Przykład 3
Rozwiąż nierówność 2x² + 3x − 2 > 0.
- Δ = 9 + 16 = 25, √Δ = 5.
- x₁ = (−3 − 5) : 4 = −2, x₂ = (−3 + 5) : 4 = 1/2.
- Ramiona w górę, wyrażenie > 0 na zewnątrz miejsc zerowych.
Odpowiedź: x ∈ (−∞, −2) ∪ (1/2, +∞)
Sprawdź, czy już umiesz. W trenażerze dostaniesz zadanie tego typu z nowymi liczbami. Po odpowiedzi zobaczysz pełne rozwiązanie.
Rozwiąż zadanieNajczęstsze błędy
- Liczenie delty bez przeniesienia wszystkiego na jedną stronę. Najpierw musi być ax² + bx + c porównane z zerem.
- Odczytanie wyniku na odwrót: przy ramionach w górę wartości ujemne są między miejscami zerowymi, a nie na zewnątrz.
- Zgubienie znaku przy b we wzorze na x₁ i x₂. W liczniku jest −b.
- Złe nawiasy na końcach: przy < i > końce nie należą do rozwiązania.
Gdzie to się przydaje poza maturą
Nierówność kwadratowa odpowiada na pytanie „kiedy coś jest powyżej albo poniżej progu”, gdy zależność ma kształt paraboli.
W biznesie
Kawiarnia sprzedaje 200 − 10p kaw dziennie przy cenie p złotych. Przychód to p(200 − 10p). Przy jakich cenach przychód przekroczy 900 zł? Rozwiązujesz −10p² + 200p > 900, czyli p² − 20p + 90 < 0. Wychodzi przedział (10 − √10, 10 + √10), mniej więcej od 6,84 zł do 13,16 zł.
Ten sam rachunek pokazuje przedział cen, w którym firma nie traci pieniędzy. Poza nim jest strata.
W technologii
Fizycy i programiści gier liczą, w jakim przedziale czasu wyrzucona piłka jest wyżej niż 2 metry. Wysokość w czasie to funkcja kwadratowa, więc pytanie prowadzi do nierówności kwadratowej.
Systemy sterowania sprawdzają, w jakim zakresie prędkości droga hamowania mieści się w bezpiecznej odległości.
W codziennym życiu
Droga hamowania samochodu rośnie mniej więcej z kwadratem prędkości. Nierówność kwadratowa mówi, przy jakiej prędkości zdążysz zatrzymać się przed przeszkodą.
Ogród ma mieć obwód 20 m i pole co najmniej 21 m². Gdy bok to x, pole wynosi x(10 − x) ≥ 21, więc x musi być od 3 do 7 metrów.
To było na maturze
Ten typ zadania pojawił się w ostatnich arkuszach. Kliknij, żeby zobaczyć omówienie konkretnego zadania.
- Matura 2025, zadanie 10: nierówność 3(2x² + 1) < 11x
Pytania i odpowiedzi
Jak rozwiązać nierówność kwadratową krok po kroku?
1. Przenieś wszystko na lewą stronę. 2. Policz deltę i miejsca zerowe. 3. Sprawdź znak liczby przy x², naszkicuj parabolę i odczytaj, gdzie wyrażenie ma żądany znak.
Co zrobić, gdy delta jest ujemna?
Parabola nie przecina osi x, więc wyrażenie ma zawsze znak liczby przy x². Nierówność jest wtedy prawdziwa dla wszystkich x albo nie ma rozwiązań.
Kiedy wynik jest jednym przedziałem, a kiedy dwoma?
Jeśli szukasz miejsc, gdzie wyrażenie ma znak przeciwny niż ramiona paraboli, wynik leży między pierwiastkami. Jeśli ten sam znak co ramiona, wynik to dwa przedziały na zewnątrz.
Ile punktów jest za nierówność kwadratową na maturze?
W arkuszu 2025 były to 2 punkty: zwykle jeden za miejsca zerowe i jeden za poprawny zbiór rozwiązań.
Teoria już jest. Czas na praktykę.
Trenuj: Nierówność kwadratowa