Matura: Równania i nierówności
Nierówności liniowe i wartość bezwzględna: rozwiązywanie i zapis przedziałów
Nierówność rozwiązujesz prawie jak równanie. Różnica jest jedna, ale kosztuje mnóstwo punktów: przy dzieleniu przez liczbę ujemną znak się odwraca. Do tego dochodzi zapis wyniku jako przedziału i zaznaczanie go na osi.
Zadania generują się bez końca, każde z rozwiązaniem krok po kroku.
O co chodzi w tym typie zadań
Na maturze pojawiają się dwie wersje. Pierwsza to zwykła nierówność z nawiasem, na przykład 3 − 2(1 − 2x) ≥ 2x − 17, gdzie trzeba wybrać właściwy przedział albo rysunek na osi. Druga to nierówność z wartością bezwzględną, na przykład |x − 1| ≥ 3.
Wartość bezwzględną najłatwiej zrozumieć jako odległość na osi liczbowej. Gdy to zobaczysz, rozwiązanie zajmuje kilka sekund i nie trzeba rozpatrywać żadnych przypadków.
Teoria od zera
Nierówność rozwiązujesz prawie tak samo jak równanie. Jest jedna ważna różnica: gdy mnożysz albo dzielisz obie strony przez liczbę ujemną, znak nierówności się odwraca.
Przykład
Zapis wyniku jako przedział
Nawias okrągły ( ) oznacza, że koniec nie należy do zbioru. Nawias ostry ⟨ ⟩ oznacza, że należy. Przy nieskończoności ∞ zawsze stoi nawias okrągły.
Na osi liczbowej pełne kółko oznacza koniec należący do zbioru, a puste kółko koniec, który nie należy.
Wartość bezwzględna
|x − a| to odległość liczby x od liczby a na osi. Uwaga: |x + 4| = |x − (−4)|, czyli to odległość od −4.
Znak ∪ łączy dwa przedziały w jeden zbiór.
Na osi liczbowej rysuj zawsze końce przedziału kółkami. Pełne kółko, gdy koniec należy do zbioru (znak ≥ albo ≤), puste, gdy nie należy (znak > albo <). To dokładnie te same informacje co nawiasy ⟨ ⟩ i ( ).
Przykłady z rozwiązaniem krok po kroku
Przykład 1
Rozwiąż nierówność 5 − 3(2 − x) < x + 7.
- Rozwiń nawias: 5 − 6 + 3x < x + 7.
- Uprość: 3x − 1 < x + 7.
- Przenieś: 3x − x < 7 + 1, czyli 2x < 8.
- Podziel przez 2 (liczba dodatnia, znak bez zmian): x < 4.
Odpowiedź: x ∈ (−∞, 4)
Przykład 2
Rozwiąż nierówność 2 − 4x ≥ 10.
- Przenieś 2: −4x ≥ 8.
- Podziel przez −4. Liczba jest ujemna, więc znak się odwraca: x ≤ −2.
Odpowiedź: x ∈ (−∞, −2⟩
Przykład 3
Rozwiąż nierówność |x + 2| < 3.
- |x + 2| to odległość x od liczby −2.
- Odległość ma być mniejsza niż 3, więc x leży między −2 − 3 a −2 + 3.
- Końce nie należą do zbioru, bo znak jest ostry.
Odpowiedź: x ∈ (−5, 1)
Przykład 4
Rozwiąż nierówność |x − 1| ≥ 3.
- |x − 1| to odległość x od liczby 1.
- Odległość ma być co najmniej 3, więc x jest na lewo od 1 − 3 = −2 albo na prawo od 1 + 3 = 4.
- Końce należą do zbioru, bo znak jest nieostry.
Odpowiedź: x ∈ (−∞, −2⟩ ∪ ⟨4, +∞)
Sprawdź, czy już umiesz. W trenażerze dostaniesz zadanie tego typu z nowymi liczbami. Po odpowiedzi zobaczysz pełne rozwiązanie.
Rozwiąż zadanieNajczęstsze błędy
- Brak zmiany znaku po dzieleniu przez liczbę ujemną. To najczęstszy błąd w tym typie zadań.
- Zły nawias przy końcu: ≥ wymaga ⟨ ⟩ i pełnego kółka, > wymaga ( ) i pustego kółka.
- Nawias ostry przy nieskończoności. Przy ∞ zawsze stoi nawias okrągły.
- Mylenie |x + 2| z odległością od 2. W rzeczywistości to odległość od −2.
- Zapis wyniku |x − 1| ≥ 3 jako jednego przedziału ⟨−2, 4⟩. To odwrotność właściwej odpowiedzi.
Gdzie to się przydaje poza maturą
Nierówności opisują ograniczenia: budżet, limity, minimalne wymagania. A wartość bezwzględna to dopuszczalne odchylenie od normy.
W biznesie
Masz budżet 2000 zł na reklamę, a jedna kampania kosztuje 150 zł plus 300 zł opłaty stałej. Ile kampanii możesz uruchomić? 150x + 300 ≤ 2000, więc x ≤ 11,3, czyli najwyżej 11 kampanii.
Firmy ustalają progi rentowności: przy jakiej liczbie klientów przychód przekroczy koszty? To nierówność liniowa.
W technologii
Produkcja ma tolerancje. Śruba ma mieć 50 mm z dokładnością do 0,2 mm, co zapisuje się |x − 50| ≤ 0,2. Maszyny kontrolne sprawdzają dokładnie taką nierówność dla każdej sztuki.
Termostat w inteligentnym domu włącza ogrzewanie, gdy temperatura odbiega od ustawionej o więcej niż pół stopnia.
W codziennym życiu
Ile możesz jeszcze przejechać na zapasie paliwa? Gdy samochód spala 6 litrów na 100 km, a w baku zostało 9 litrów, to 0,06x ≤ 9, więc x ≤ 150 km.
Wartość bezwzględna opisuje każdą sytuację typu „około”: pociąg ma przyjechać o 12:00 plus minus 5 minut.
To było na maturze
Ten typ zadania pojawił się w ostatnich arkuszach. Kliknij, żeby zobaczyć omówienie konkretnego zadania.
- Matura 2025, zadanie 6: nierówność 3 − 2(1 − 2x) ≥ 2x − 17 na osi
- Matura 2024, zadanie 1: |x − 1| ≥ 3 na osi liczbowej
- Matura 2024, zadanie 6: nierówność 1 − (3/2)x < 2/3 − x
Pytania i odpowiedzi
Kiedy w nierówności zmienia się znak?
Gdy mnożysz albo dzielisz obie strony przez liczbę ujemną. Dodawanie i odejmowanie, nawet liczb ujemnych, nie zmienia znaku.
Jak zapisać wynik nierówności jako przedział?
x ≥ 3 to ⟨3, +∞), x > 3 to (3, +∞), x ≤ 3 to (−∞, 3⟩, x < 3 to (−∞, 3). Nawias ostry oznacza, że koniec należy do zbioru, a okrągły, że nie należy.
Jak rozwiązać nierówność z wartością bezwzględną?
Potraktuj |x − a| jako odległość x od a. Gdy odległość ma być mała (< lub ≤), wynik jest jednym przedziałem wokół a. Gdy duża (> lub ≥), wynik to dwa przedziały na zewnątrz.
Co oznacza pełne i puste kółko na osi liczbowej?
Pełne kółko oznacza, że liczba należy do zbioru rozwiązań, a puste, że nie należy. Pełne odpowiada znakom ≥ i ≤, puste znakom > i <.
Teoria już jest. Czas na praktykę.
Trenuj: Nierówności liniowe i wartość bezwzględna