Dowody i optymalizacja
Zadanie optymalizacyjne na maturze: największe pole krok po kroku
Ostatnie zadanie arkusza, warte 4 punkty, to prawie zawsze optymalizacja. Brzmi poważnie, ale na poziomie podstawowym zawsze prowadzi do jednej funkcji kwadratowej i jej wierzchołka.
Bez rejestracji. Zadania generują się bez końca, każde z rozwiązaniem krok po kroku.
O co chodzi w tym typie zadań
W 2024 roku trzeba było zaprojektować ogrodzenie trzech wybiegów dla zwierząt z 36 metrów siatki tak, żeby ich łączne pole było największe. W 2025 roku trzeba było znaleźć prostopadłościan o największym polu powierzchni przy ustalonej sumie trzech krawędzi.
Oba zadania rozwiązuje się tym samym planem. Punkty przyznaje się za kolejne etapy, więc nawet niedokończone rozwiązanie może dać 2 albo 3 punkty.
Teoria od zera
Zadania optymalizacyjne pytają, kiedy coś jest największe albo najmniejsze. Na poziomie podstawowym prawie zawsze prowadzą do funkcji kwadratowej.
Plan rozwiązania
1. Oznacz długości literami. 2. Zapisz warunek z treści (na przykład długość siatki) i wyznacz z niego jedną literę. 3. Zapisz wielkość, którą optymalizujesz, jako funkcję jednej zmiennej. 4. Podaj dziedzinę, bo długości muszą być dodatnie. 5. Znajdź wierzchołek paraboli.
Przykład
Prostokąt ma obwód 20. Kiedy jego pole jest największe?
Ramiona paraboli idą w dół (liczba przy x² jest ujemna), więc w wierzchołku jest największa wartość.
Za zadanie optymalizacyjne zwykle są 4 punkty: za zapisanie funkcji jednej zmiennej, za dziedzinę, za znalezienie wierzchołka i za odpowiedź. Każdy z tych kroków zapisuj wyraźnie.
Przykłady z rozwiązaniem krok po kroku
Przykład 1
Prostokątny wybieg przy ścianie budynku ogradzamy z trzech stron 40 m siatki. Jakie wymiary dają największe pole?
- Dwa boki prostopadłe do ściany mają długość x, a bok równoległy y: 2x + y = 40, więc y = 40 − 2x.
- Pole: P(x) = x(40 − 2x) = −2x² + 40x.
- Dziedzina: 0 < x < 20.
- Wierzchołek: x = −40 : (−4) = 10, wtedy y = 20.
- Największe pole: 10 · 20 = 200 m².
Odpowiedź: 10 m na 20 m, pole 200 m²
Przykład 2
Trzy identyczne wybiegi w rzędzie, ze wspólnymi ścianami, ogradzamy 36 m siatki. Jakie wymiary jednego wybiegu dają największe łączne pole?
- Ścian poprzecznych jest 4 (długość x), a ściany wzdłuż rzędu to przód i tył, każdy z 3 odcinków długości y: 4x + 6y = 36.
- x = 9 − 1,5y.
- Łączne pole: S(y) = 3xy = 3y(9 − 1,5y) = −4,5y² + 27y.
- Wierzchołek: y = 27 : 9 = 3, wtedy x = 4,5.
Odpowiedź: x = 4,5 m, y = 3 m
Przykład 3
Prostopadłościan ma krawędź BC = 4, a suma krawędzi AB, BC i BF wychodzących z B wynosi 15. Dla jakiej długości AB = x pole powierzchni jest największe?
- BF = 15 − 4 − x = 11 − x, dziedzina 0 < x < 11.
- P(x) = 2(4x + 4(11 − x) + x(11 − x)) = −2x² + 22x + 88.
- Wierzchołek: x = −22 : (−4) = 5,5.
Odpowiedź: x = 5,5
Sprawdź, czy już umiesz. W trenażerze dostaniesz zadanie tego typu z nowymi liczbami. Po odpowiedzi zobaczysz pełne rozwiązanie.
Rozwiąż zadanieNajczęstsze błędy
- Brak dziedziny. Długości muszą być dodatnie, a za dziedzinę jest osobny punkt.
- Zła liczba odcinków siatki. Narysuj schemat i policz każdą ścianę, także wewnętrzne.
- Podanie największego pola, gdy pytają o wymiary, albo odwrotnie. Przeczytaj pytanie jeszcze raz.
- Liczenie wierzchołka ze złym znakiem: p = −b : (2a), a a jest ujemne.
Gdzie to się przydaje poza maturą
Optymalizacja to szukanie najlepszego rozwiązania przy ograniczonych zasobach. To dokładnie to, czym na co dzień zajmują się menedżerowie, inżynierowie i programiści.
W biznesie
Jaka cena da największy zysk? Gdy wyższa cena odstrasza klientów, zysk jest funkcją kwadratową ceny, a najlepsza cena to wierzchołek paraboli. Przy 200 − 10p klientach i cenie p przychód jest największy dla p = 10 zł.
Magazyn ma ograniczoną powierzchnię, a firma szuka układu regałów, który zmieści najwięcej towaru. To zadanie optymalizacyjne, tylko z większą liczbą zmiennych.
W technologii
Algorytmy uczenia maszynowego, na których działają tłumacze i asystenci głosowi, uczą się, minimalizując błąd. Matematycznie to szukanie najniższego punktu funkcji, tak jak szukanie wierzchołka paraboli.
Aplikacje nawigacyjne wybierają najkrótszą albo najszybszą trasę spośród tysięcy możliwości.
W codziennym życiu
Masz 20 metrów płotu na prostokątny ogródek. Największe pole da kwadrat 5 na 5 metrów, czyli 25 m². Prostokąt 2 na 8 metrów da tylko 16 m², choć płotu zużyjesz tyle samo.
Planując zakupy z ograniczonym budżetem, też optymalizujesz: chcesz dostać jak najwięcej za tę samą kwotę.
To było na maturze
Ten typ zadania pojawił się w ostatnich arkuszach. Kliknij, żeby zobaczyć omówienie konkretnego zadania.
- Matura 2025, zadanie 31: prostopadłościan o największym polu powierzchni
- Matura 2024, zadanie 31: ogrodzenie trzech wybiegów z 36 m siatki
Pytania i odpowiedzi
Jak rozwiązać zadanie optymalizacyjne na maturze podstawowej?
Oznacz wymiary literami, zapisz warunek z treści i wyznacz z niego jedną zmienną. Zapisz wielkość do optymalizacji jako funkcję jednej zmiennej, podaj dziedzinę i znajdź wierzchołek paraboli.
Ile punktów jest za zadanie optymalizacyjne?
W arkuszach 2024 i 2025 były to 4 punkty, przyznawane za kolejne etapy rozwiązania.
Po co podawać dziedzinę funkcji?
Bo długości muszą być dodatnie, a egzaminator przyznaje za dziedzinę osobny punkt. Poza tym sprawdzasz, czy wierzchołek leży w dozwolonym zakresie.
Jak obliczyć wierzchołek paraboli?
Dla funkcji ax² + bx + c pierwsza współrzędna wierzchołka to p = −b : (2a). Drugą otrzymasz, podstawiając p do wzoru.
Teoria już jest. Czas na praktykę.
Trenuj: Optymalizacja