Trenuj

Dowody i optymalizacja

Zadanie optymalizacyjne na maturze: największe pole krok po kroku

Ostatnie zadanie arkusza, warte 4 punkty, to prawie zawsze optymalizacja. Brzmi poważnie, ale na poziomie podstawowym zawsze prowadzi do jednej funkcji kwadratowej i jej wierzchołka.

Zacznij trenować Najpierw teoria

Bez rejestracji. Zadania generują się bez końca, każde z rozwiązaniem krok po kroku.

O co chodzi w tym typie zadań

W 2024 roku trzeba było zaprojektować ogrodzenie trzech wybiegów dla zwierząt z 36 metrów siatki tak, żeby ich łączne pole było największe. W 2025 roku trzeba było znaleźć prostopadłościan o największym polu powierzchni przy ustalonej sumie trzech krawędzi.

Oba zadania rozwiązuje się tym samym planem. Punkty przyznaje się za kolejne etapy, więc nawet niedokończone rozwiązanie może dać 2 albo 3 punkty.

Teoria od zera

Zadania optymalizacyjne pytają, kiedy coś jest największe albo najmniejsze. Na poziomie podstawowym prawie zawsze prowadzą do funkcji kwadratowej.

Plan rozwiązania

1. Oznacz długości literami. 2. Zapisz warunek z treści (na przykład długość siatki) i wyznacz z niego jedną literę. 3. Zapisz wielkość, którą optymalizujesz, jako funkcję jednej zmiennej. 4. Podaj dziedzinę, bo długości muszą być dodatnie. 5. Znajdź wierzchołek paraboli.

wierzchołek paraboli ax² + bx + c: p = −b : (2a)

Przykład

Prostokąt ma obwód 20. Kiedy jego pole jest największe?

2x + 2y = 20 → y = 10 − x
P(x) = x(10 − x) = −x² + 10x
dziedzina: 0 < x < 10
p = −10 : (−2) = 5
y = 5, największe pole P = 25

Ramiona paraboli idą w dół (liczba przy x² jest ujemna), więc w wierzchołku jest największa wartość.

Za zadanie optymalizacyjne zwykle są 4 punkty: za zapisanie funkcji jednej zmiennej, za dziedzinę, za znalezienie wierzchołka i za odpowiedź. Każdy z tych kroków zapisuj wyraźnie.

Przykłady z rozwiązaniem krok po kroku

Przykład 1

Prostokątny wybieg przy ścianie budynku ogradzamy z trzech stron 40 m siatki. Jakie wymiary dają największe pole?

  1. Dwa boki prostopadłe do ściany mają długość x, a bok równoległy y: 2x + y = 40, więc y = 40 − 2x.
  2. Pole: P(x) = x(40 − 2x) = −2x² + 40x.
  3. Dziedzina: 0 < x < 20.
  4. Wierzchołek: x = −40 : (−4) = 10, wtedy y = 20.
  5. Największe pole: 10 · 20 = 200 m².

Odpowiedź: 10 m na 20 m, pole 200 m²

Przykład 2

Trzy identyczne wybiegi w rzędzie, ze wspólnymi ścianami, ogradzamy 36 m siatki. Jakie wymiary jednego wybiegu dają największe łączne pole?

  1. Ścian poprzecznych jest 4 (długość x), a ściany wzdłuż rzędu to przód i tył, każdy z 3 odcinków długości y: 4x + 6y = 36.
  2. x = 9 − 1,5y.
  3. Łączne pole: S(y) = 3xy = 3y(9 − 1,5y) = −4,5y² + 27y.
  4. Wierzchołek: y = 27 : 9 = 3, wtedy x = 4,5.

Odpowiedź: x = 4,5 m, y = 3 m

Przykład 3

Prostopadłościan ma krawędź BC = 4, a suma krawędzi AB, BC i BF wychodzących z B wynosi 15. Dla jakiej długości AB = x pole powierzchni jest największe?

  1. BF = 15 − 4 − x = 11 − x, dziedzina 0 < x < 11.
  2. P(x) = 2(4x + 4(11 − x) + x(11 − x)) = −2x² + 22x + 88.
  3. Wierzchołek: x = −22 : (−4) = 5,5.

Odpowiedź: x = 5,5

Sprawdź, czy już umiesz. W trenażerze dostaniesz zadanie tego typu z nowymi liczbami. Po odpowiedzi zobaczysz pełne rozwiązanie.

Rozwiąż zadanie

Najczęstsze błędy

  • Brak dziedziny. Długości muszą być dodatnie, a za dziedzinę jest osobny punkt.
  • Zła liczba odcinków siatki. Narysuj schemat i policz każdą ścianę, także wewnętrzne.
  • Podanie największego pola, gdy pytają o wymiary, albo odwrotnie. Przeczytaj pytanie jeszcze raz.
  • Liczenie wierzchołka ze złym znakiem: p = −b : (2a), a a jest ujemne.

Gdzie to się przydaje poza maturą

Optymalizacja to szukanie najlepszego rozwiązania przy ograniczonych zasobach. To dokładnie to, czym na co dzień zajmują się menedżerowie, inżynierowie i programiści.

W biznesie

Jaka cena da największy zysk? Gdy wyższa cena odstrasza klientów, zysk jest funkcją kwadratową ceny, a najlepsza cena to wierzchołek paraboli. Przy 200 − 10p klientach i cenie p przychód jest największy dla p = 10 zł.

Magazyn ma ograniczoną powierzchnię, a firma szuka układu regałów, który zmieści najwięcej towaru. To zadanie optymalizacyjne, tylko z większą liczbą zmiennych.

W technologii

Algorytmy uczenia maszynowego, na których działają tłumacze i asystenci głosowi, uczą się, minimalizując błąd. Matematycznie to szukanie najniższego punktu funkcji, tak jak szukanie wierzchołka paraboli.

Aplikacje nawigacyjne wybierają najkrótszą albo najszybszą trasę spośród tysięcy możliwości.

W codziennym życiu

Masz 20 metrów płotu na prostokątny ogródek. Największe pole da kwadrat 5 na 5 metrów, czyli 25 m². Prostokąt 2 na 8 metrów da tylko 16 m², choć płotu zużyjesz tyle samo.

Planując zakupy z ograniczonym budżetem, też optymalizujesz: chcesz dostać jak najwięcej za tę samą kwotę.

To było na maturze

Ten typ zadania pojawił się w ostatnich arkuszach. Kliknij, żeby zobaczyć omówienie konkretnego zadania.

Pytania i odpowiedzi

Jak rozwiązać zadanie optymalizacyjne na maturze podstawowej?

Oznacz wymiary literami, zapisz warunek z treści i wyznacz z niego jedną zmienną. Zapisz wielkość do optymalizacji jako funkcję jednej zmiennej, podaj dziedzinę i znajdź wierzchołek paraboli.

Ile punktów jest za zadanie optymalizacyjne?

W arkuszach 2024 i 2025 były to 4 punkty, przyznawane za kolejne etapy rozwiązania.

Po co podawać dziedzinę funkcji?

Bo długości muszą być dodatnie, a egzaminator przyznaje za dziedzinę osobny punkt. Poza tym sprawdzasz, czy wierzchołek leży w dozwolonym zakresie.

Jak obliczyć wierzchołek paraboli?

Dla funkcji ax² + bx + c pierwsza współrzędna wierzchołka to p = −b : (2a). Drugą otrzymasz, podstawiając p do wzoru.

Teoria już jest. Czas na praktykę.

Trenuj: Optymalizacja

Powiązane tematy