Matura: Równania i nierówności
Procenty i zadania tekstowe na maturze: jak zamienić treść na równania
Zadania z procentami regularnie sprawiają maturzystom kłopot. Nie dlatego, że rachunki są trudne, tylko dlatego, że trudno przełożyć tekst na równanie. Pokazujemy, jak to zrobić krok po kroku.
Zadania generują się bez końca, każde z rozwiązaniem krok po kroku.
O co chodzi w tym typie zadań
Typowe zadanie maturalne opisuje dwie wielkości, które razem dają znaną sumę, i podaje, jaki procent każdej z nich wykorzystano. Na przykład budżet 1 200 000 zł dla dwóch zespołów, z którego zespół A wydał 13%, a zespół B 11%, razem 146 700 zł.
Takie zadanie zawsze prowadzi do układu dwóch równań. Pierwsze opisuje sumę, drugie opisuje procenty. Gdy raz zrozumiesz schemat, każde kolejne zadanie tego typu rozwiążesz tak samo.
Teoria od zera
Procent to setna część. 12% liczby x to 12/100 · x, czyli 0,12x. Takie zapisy pozwalają zamienić tekst na równania.
Jak rozwiązać zadanie tekstowe
Najpierw nazwij niewiadome, na przykład x to kwota zespołu A, a y to kwota zespołu B. Potem z każdego zdania z danymi liczbami zrób jedno równanie.
Z pierwszego równania wyznacz y = 900 000 − x i wstaw do drugiego.
Na końcu sprawdź, czy wynik ma sens: kwota nie może być ujemna ani większa niż całość.
Podwyżka o p% to mnożenie przez (1 + p/100), a obniżka o p% to mnożenie przez (1 − p/100). Cena po podwyżce o 20% to 1,2 · cena, a po obniżce o 15% to 0,85 · cena.
Przykłady z rozwiązaniem krok po kroku
Przykład 1
Kurtka kosztowała 400 zł. Sklep obniżył cenę o 15%. Ile kosztuje teraz?
- Obniżka o 15% oznacza, że zostaje 85% ceny.
- 0,85 · 400 = 340.
Odpowiedź: 340 zł
Przykład 2
Po podwyżce o 20% bilet kosztuje 96 zł. Ile kosztował przed podwyżką?
- Nowa cena to 1,2 razy stara cena: 1,2 · x = 96.
- x = 96 : 1,2 = 80.
Odpowiedź: 80 zł
Przykład 3
Na dwa projekty przeznaczono łącznie 500 000 zł. Zespół A wydał 10% swojej kwoty, a zespół B 6% swojej, razem 38 000 zł. Ile dostał zespół A?
- Niech x to kwota A, a y to kwota B: x + y = 500 000.
- Wydatki: 0,1x + 0,06y = 38 000.
- Z pierwszego y = 500 000 − x. Podstaw: 0,1x + 30 000 − 0,06x = 38 000.
- 0,04x = 8000, więc x = 200 000.
Odpowiedź: 200 000 zł
Sprawdź, czy już umiesz. W trenażerze dostaniesz zadanie tego typu z nowymi liczbami. Po odpowiedzi zobaczysz pełne rozwiązanie.
Rozwiąż zadanieNajczęstsze błędy
- Liczenie procentu od złej wielkości. „B stanowi 60% A” oznacza B = 0,6 · A, a nie A = 0,6 · B.
- Odejmowanie procentów od siebie zamiast pracy na kwotach. Obniżka o 20%, a potem o 10% to nie obniżka o 30%, tylko o 28%.
- Szukanie ceny przed podwyżką przez odjęcie 20% od nowej ceny. Trzeba podzielić nową cenę przez 1,2.
- Brak sprawdzenia wyniku. Kwota nie może być ujemna ani większa od całego budżetu.
Gdzie to się przydaje poza maturą
Procenty to najpraktyczniejsza część matematyki. Bez nich nie da się świadomie robić zakupów, brać kredytu ani prowadzić firmy.
W biznesie
VAT, marża, rabat, prowizja, podatek: wszystko to procenty. Przedsiębiorca, który sprzedaje towar za 123 zł brutto, musi wiedzieć, że przy 23% VAT jego przychód netto to 123 : 1,23 = 100 zł.
Zadanie maturalne z dwoma zespołami i budżetem to dokładnie to, co robi dział finansów: sprawdza, ile z przyznanych środków wykorzystały poszczególne działy.
W technologii
Sklepy internetowe mierzą konwersję, czyli procent odwiedzających, którzy coś kupili. Wzrost z 2% do 3% to wzrost o 1 punkt procentowy, ale aż o 50% więcej zamówień.
Wskaźniki baterii, postęp pobierania i wykorzystanie procesora pokazywane są w procentach.
W codziennym życiu
Promocja „druga sztuka 50% taniej” to w praktyce 25% rabatu na każdą z dwóch sztuk. Warto to policzyć, zanim kupisz coś, czego nie potrzebujesz.
Inflacja 5% oznacza, że za te same pieniądze kupisz mniej. Wynagrodzenie, które rośnie o 3% przy inflacji 5%, realnie spada.
To było na maturze
Ten typ zadania pojawił się w ostatnich arkuszach. Kliknij, żeby zobaczyć omówienie konkretnego zadania.
- Matura 2025, zadanie 9: budżet dla zespołów A i B, 13% i 11%
Pytania i odpowiedzi
Jak zamienić procent na liczbę?
Podziel go przez 100. 13% to 0,13, 5% to 0,05, a 120% to 1,2. Procent liczby x to ta liczba razy x.
Jak ułożyć układ równań z procentami?
Oznacz niewiadome literami. Pierwsze równanie opisuje sumę wielkości, drugie sumę ich procentów. Potem wyznacz jedną niewiadomą z pierwszego równania i podstaw do drugiego.
Jak obliczyć cenę przed podwyżką?
Podziel cenę po podwyżce przez 1 + p/100. Po podwyżce o 25% dzielisz przez 1,25.
Czym się różni procent od punktu procentowego?
Punkt procentowy to różnica między dwoma procentami. Wzrost z 10% do 12% to wzrost o 2 punkty procentowe, ale o 20% względem poprzedniej wartości.
Teoria już jest. Czas na praktykę.
Trenuj: Procenty i zadania tekstowe